Trả lời nhanh: Incubator (vườn ươm) nhận startup khi ý tưởng còn sớm, cho chỗ làm, cố vấn và thời gian dài hơn để tìm ra việc đáng làm. Accelerator (chương trình tăng tốc) nhận đội đã có sản phẩm hoặc khách đầu tiên, chạy theo khoá cố định vài tháng, kết thúc bằng một ngày trình diễn trước nhà đầu tư. Cả hai đều không phải quỹ đầu tư và không bảo đảm gọi được vốn. Đổi cổ phần để được vào là một thoả thuận góp vốn, không phải khuyến nghị đầu tư.
Điểm chính
- Incubator đồng hành lâu, thường khi công ty chưa có khách. Accelerator chạy theo khoá, thường khi đã có bản dùng được.
- Vào accelerator thường phải dành một phần cổ phần. Nhiều incubator thu phí chỗ ngồi hoặc gắn với trường, không lấy cổ phần.
- Giá trị nằm ở cố vấn đã làm trong ngành và ở khách hàng họ giới thiệu, không nằm ở văn phòng đẹp.
- Ngày trình diễn cuối khoá không phải ngày chắc chắn có tiền. Phần lớn đội ra về không có vòng góp vốn.
- Chưa có một nhóm khách để nói chuyện thì chưa cần accelerator. Chưa biết vấn đề thì incubator cũng không thay được việc đi gặp khách.
Mục lục
Incubator và accelerator là gì?
Incubator và accelerator đều là nơi hỗ trợ startup non trẻ. Chúng không phải là quỹ, không phải coworking thuần túy, và không thay việc tìm khách hàng.
Incubator, thường gọi là vườn ươm, nhận đội khi ý tưởng còn sớm. Họ cho chỗ làm, giới thiệu cố vấn, đôi khi gắn với một trường hoặc một địa phương, và để đội ở lại nhiều tháng đến vài năm cho đến khi biết mình đang làm việc gì.
Accelerator, thường gọi là chương trình tăng tốc, nhận đội đã có sản phẩm hoặc vài khách đầu tiên. Cả khoá vào cùng lúc, làm việc theo lịch cố định khoảng ba đến sáu tháng, rồi kết thúc bằng một ngày đứng trình diễn trước nhà đầu tư và đối tác. Nhiều chương trình lấy một phần cổ phần nhỏ để đổi lấy suất học và một khoản tiền mặt vừa phải.
Hai chữ này bị dùng lẫn trên áp phích. Cách phân biệt thực tế không nằm ở tên trên cửa, mà ở ba câu: họ nhận đội lúc nào, họ giữ đội bao lâu, và họ có lấy cổ phần hay không.
Khác nhau ở những điểm nào?
| Incubator | Accelerator | |
|---|---|---|
| Lúc nhận | Ý tưởng, đội mới, chưa có khách | Đã có bản dùng thử hoặc khách đầu tiên |
| Thời gian | Mở, thường dài, có thể trên một năm | Khoá cố định, thường vài tháng |
| Ai vào cùng lúc | Từng đội, không nhất thiết một lớp | Cả một lớp vào và ra cùng nhau |
| Đổi lại | Phí chỗ ngồi, gắn với trường, hoặc hỗ trợ theo đề án | Thường một ít cổ phần, kèm khoản tiền nhỏ |
| Kết thúc | Khi đội tự đi được hoặc hết chỗ | Một ngày trình diễn trước nhà đầu tư |
| Không làm | Không thay khách hàng | Không bảo đảm có vòng góp vốn |
Một đội có thể không cần bước nào trong hai bước giữa. Nếu đã có khách trả tiền và biết mình cần gì, vào một khoá ba tháng chỉ để "có tên chương trình" thường tốn cổ phần hơn là được việc. Venture capital là bước gọi số tiền lớn sau đó, không phải kết quả tự động của ngày trình diễn.
Họ thực sự cho những gì?
Phần đáng tiền, nếu có, là người. Cố vấn đã bán cho đúng loại khách mà đội đang cần, và chịu ngồi xem sản phẩm chứ không chỉ diễn thuyết. Phần thứ hai là một vài lời giới thiệu tới khách hàng thật, không phải tới một nhóm chat.
Phần dễ bị đánh giá quá cao:
- Văn phòng. Chỗ ngồi giúp đội gặp nhau. Nó không tạo ra nhu cầu của khách.
- Logo chương trình trên hồ sơ. Nhà đầu tư vẫn hỏi khách hàng và số liệu. Logo không thay hai thứ đó.
- Ngày trình diễn. Đó là một hạn chót hữu ích để đội nói rõ mình đang làm gì. Phần lớn đội ra khỏi sân khấu mà không có cam kết góp vốn. Coi ngày đó là ngày gọi được tiền là đọc sai chương trình.
- Các buổi học chung. Hữu ích khi đội chưa biết cách nói về khách hàng. Ít hữu ích khi nội dung là những bài động viên không gắn với việc của đội.
Trước khi nộp đơn, hỏi ba đội đã ra khỏi đúng chương trình đó, không hỏi ban tổ chức: họ còn làm startup không, khách hàng nào đến từ chương trình, và họ có nộp lại cổ phần nếu được chọn lần nữa không.
Việc đổi cổ phần
Nhiều accelerator lấy khoảng vài phần trăm cổ phần, đôi khi kèm một khoản tiền mặt. Đó là một thoả thuận góp vốn thu nhỏ. Nó làm loãng phần của người sáng lập ngay từ sớm, trước khi công ty đã chứng minh được nhiều.
Nên đọc ba điểm trước khi ký:
- Phần trăm tính trên công ty trước hay sau khi họ góp, và số tiền mặt thực sự về tài khoản là bao nhiêu.
- Họ có quyền gì thêm ngoài cổ phần: được mua thêm ở vòng sau, được ngồi trong các quyết định, được thông tin định kỳ.
- Điều gì xảy ra nếu đội dừng giữa khoá hoặc đổi hướng. Cổ phần đã cấp có hoàn lại không.
Đây không phải khuyến nghị đầu tư. Đưa cổ phần cho một chương trình là mất một phần công ty vĩnh viễn nếu hợp đồng không có đường hoàn. Một chương trình không lấy cổ phần nhưng cũng không có cố vấn trong ngành thì rẻ mà không có ích. Một chương trình lấy cổ phần mà không mở được một cuộc gặp khách hàng thì đắt.
Incubator của trường hoặc của địa phương đôi khi không lấy cổ phần, vì họ được nuôi bằng ngân sách hỗ trợ. Đổi lại, tiêu chí nhận có thể là đề tài nghiên cứu, địa bàn, hoặc đối tượng sáng lập, không phải tốc độ tăng trưởng. Đọc tiêu chí đó trước khi dành vài tháng viết hồ sơ.
Nên vào lúc nào, và khi nào chưa nên?
Nên nghĩ tới incubator khi đội có một vấn đề cụ thể, đã nói chuyện với vài người đang chịu vấn đề đó, nhưng chưa có bản nhỏ để họ dùng. Chương trình tốt sẽ ép đội ra ngoài gặp tiếp, không cho ngồi hoàn thiện slide.
Nên nghĩ tới accelerator khi đã có người dùng thật và đội cần một hạn chót cộng với người trong ngành để sửa cách bán hoặc cách thu tiền. Cách làm Lean startup vẫn là của đội: chương trình không đo hộ, không quyết hộ giả định nào sai.
Chưa nên nộp khi:
- Chưa nói chuyện với mười người trong đúng việc mình định làm. Chương trình không có sẵn những người đó cho mọi ngành.
- Muốn vào để được gọi vốn. Thứ tự ngược. Vốn đến, nếu đến, sau khi có tín hiệu về khách.
- Chương trình không nêu được tên cố vấn và không cho liên hệ đội cũ.
- Phần cổ phần họ lấy lớn hơn nhiều so với tiền mặt và với thời gian cố vấn đã cam kết bằng văn bản.
Ví dụ minh hoạ. Hai đội làm phần mềm cho phòng khám. Đội A còn mỗi ý tưởng, nộp accelerator, bị loại vì chưa có gì để tăng tốc, và mất hai tháng sửa hồ sơ. Đội B ở incubator của một trường y, được xếp gặp năm phòng khám trong học kỳ, bỏ tính năng họ tưởng là chính, giữ tính năng lễ tân thực sự mở mỗi sáng. Đội B chưa có tiền đầu tư. Họ có một việc đáng làm tiếp. Đó là kết quả incubator có ích. Đội A chưa tới lúc của accelerator.
Trong hệ sinh thái ở Việt Nam
Quyết định 844/QĐ-TTg ngày 18/5/2016 phê duyệt Đề án hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia đến năm 2025. Đề án nhìn cả mạng lưới, gồm tổ chức hỗ trợ, vườn ươm, trường và nhà đầu tư, không cấp cho mỗi startup một suất accelerator. Khi một chương trình nói mình "thuộc Đề án 844", hãy hỏi văn bản nào đang còn hiệu lực và khoản hỗ trợ cụ thể là gì: chỗ ngồi, đào tạo, hay tiền. Tên đề án không thay điều khoản cổ phần.
Các trường đại học, khu công nghệ và một số địa phương có vườn ươm riêng, tiêu chí nhận khác nhau. Không có một bảng xếp hạng chính thức nào biến một chương trình thành bước bắt buộc. Đội chọn theo khách hàng mà chương trình với tới được trong đúng ngành của mình.
Lưu ý: một suất được nhận không phải định giá công ty và không phải mốc unicorn. Nó là một khoảng thời gian có người kèm. Hết khoảng đó, câu hỏi vẫn là khách có trả tiền hay không.
Câu hỏi thường gặp
Coworking có phải incubator không?
Không. Coworking bán chỗ ngồi. Incubator, nếu đúng nghĩa, gắn với việc kèm một đội đang tìm mô hình. Nhiều nơi làm cả hai và dùng một cái tên. Hỏi họ kèm việc gì mỗi tuần, không hỏi họ có bàn không.
Vào accelerator có chắc gọi được vốn không?
Không. Ngày trình diễn tạo cơ hội gặp nhà đầu tư. Phần lớn đội không nhận được cam kết góp vốn từ ngày đó. Chương trình nào hứa chắc suất gọi vốn thì nên hỏi họ bằng văn bản, và coi đó là dấu hiệu cần chậm lại.
Chưa có công ty thì nộp được không?
Tuỳ chương trình. Nhiều incubator nhận đội chưa thành lập pháp nhân. Nhiều accelerator muốn đã có sản phẩm người ngoài dùng được. Thành lập công ty chỉ để kịp nộp hồ sơ thường là sớm. Hãy hỏi họ điều kiện thực tế trước khi đăng ký kinh doanh.
Nên chọn chương trình lấy cổ phần hay chương trình miễn phí?
Chọn chương trình mà đội cũ nói là đã gặp được khách hoặc đã sửa được sản phẩm. Nếu cả hai chương trình như nhau về điểm đó, bản không lấy cổ phần rẻ hơn. Nếu chỉ bản lấy cổ phần có cố vấn đúng ngành, hãy đọc kỹ phần trăm và số tiền mặt, rồi mới so.
Sinh viên có vào được không?
Có, nhất là incubator trong trường. Việc cần có là một vấn đề cụ thể và vài cuộc nói chuyện với người đang chịu vấn đề đó, không phải một giải thưởng. Accelerator thường khó hơn vì họ muốn thấy người dùng.
Ở incubator một năm mà chưa có khách thì sao?
Đó là tín hiệu để dừng hoặc đổi vấn đề, không phải để tìm incubator khác. Đổi chương trình không thay việc khách chưa cần. Viết lại những gì đã học, rồi quyết định có còn đáng thêm một kỳ không.