Lợi ích của OCR cho doanh nghiệp

Trả lời nhanh: Lợi ích lớn nhất của OCR là giảm thời gian người phải chạm vào mỗi chứng từ, rút ngắn chu kỳ xử lý và biến ảnh scan thành dữ liệu tìm kiếm được. Lợi ích chỉ có thật khi bạn đo theo từng trường dữ liệu, có bước kiểm tra tự động và có luồng sửa lỗi cho kết quả OCR kém tin cậy.

Điểm chính

  • OCR không xoá việc nhập liệu. Nó chuyển việc từ gõ từng ký tự sang soát những trường máy đọc chưa chắc.
  • Có năm nhóm lợi ích: thời gian chạm, lỗi gõ, chu kỳ xử lý, khả năng tìm kiếm và dấu vết kiểm soát.
  • Đo lợi ích bằng tỷ lệ chứng từ qua thẳng và độ đúng theo trường, không đo bằng số trang đã quét.
  • Lợi ích thấp với tài liệu ít, mẫu thay đổi liên tục hoặc ảnh chụp kém. Khi đó hãy cân nhắc hướng khác.
Mục lục
  1. OCR mang lại những lợi ích gì cho doanh nghiệp?
  2. Lợi ích đến từ đâu trong chuỗi xử lý?
  3. Quy đổi lợi ích ra số: cách tính cho một loại chứng từ
  4. Loại tài liệu nào hưởng lợi nhiều nhất?
  5. Lợi ích về tiếng Việt và dấu: chỗ nhiều bài bỏ qua
  6. Lợi ích về lưu trữ và truy xuất
  7. Những lỗi làm lợi ích của OCR biến mất
  8. Hướng dẫn kiểm chứng lợi ích trên chứng từ của bạn
  9. Khi nào OCR cho lợi ích thấp hoặc chưa nên dùng?
  10. Câu hỏi thường gặp

OCR mang lại những lợi ích gì cho doanh nghiệp?

OCR (Optical Character Recognition, nhận dạng ký tự quang học) đọc ký tự trong ảnh hoặc bản PDF scan rồi trả về văn bản máy xử lý được. Nếu bạn cần phần nền tảng, hãy đọc bài giải thích cơ chế OCR. Bài này chỉ trả lời câu hỏi: lợi ích cụ thể là gì, đo thế nào và khi nào nó biến mất.

Nhiều trang giới thiệu giải pháp nêu con số kiểu giảm 80–90% thời gian nhập liệu. Ví dụ, một bài của LC Tech ghi mức giảm 80% – 90% thời gian nhập liệu thủ công. Đây là số quảng bá của nhà cung cấp. Nó phụ thuộc loại tài liệu, chất lượng ảnh và tỷ lệ phải soát lại, nên đừng đưa thẳng vào kế hoạch ngân sách. Bạn nên tự đo trên chứng từ của mình.

Lợi ích Cơ chế tạo ra lợi ích Chỉ số nên đo
Giảm thời gian chạm Máy điền sẵn các trường, người chỉ soát Giây người thao tác trên mỗi chứng từ
Giảm lỗi gõ Không còn nhầm phím, bỏ sót dòng. Phát sinh lỗi đọc nhưng kiểm tra được bằng quy tắc Tỷ lệ trường sai trên tổng số trường
Rút ngắn chu kỳ Chứng từ vào hệ thống ngay khi nhận, không chờ xếp hàng nhập Số giờ từ lúc nhận đến lúc vào phần mềm
Tìm kiếm toàn văn Nội dung ảnh trở thành văn bản có chỉ mục Thời gian tìm một hợp đồng hoặc chứng từ cũ
Dấu vết kiểm soát Mỗi trường lưu kèm điểm tin cậy, người sửa, thời điểm sửa Tỷ lệ chứng từ có lịch sử sửa đầy đủ

Lợi ích đến từ đâu trong chuỗi xử lý?

OCR không tự tạo ra lợi ích. Lợi ích đến từ cả chuỗi xung quanh nó. Phần đọc chữ chỉ là bước thứ hai. Các bước phân loại, trích trường, kiểm tra quy tắc và định tuyến theo điểm tin cậy mới quyết định bao nhiêu chứng từ đi thẳng vào hệ thống mà không ai chạm.

Sơ đồ sáu bước xử lý chứng từ bằng OCR: ảnh hoặc PDF, OCR đọc chữ, trích trường, kiểm tra quy tắc, điểm tin cậy, nhập vào hệ thống đích
Lợi ích lớn nhất nằm ở bước 4 và 5, nơi quyết định chứng từ nào không cần người chạm. Sơ đồ khái niệm.

Với hoá đơn, bước 4 có thể dùng những phép kiểm tra rất cụ thể. Tiền trước thuế cộng thuế GTGT phải bằng tổng thanh toán. Mã số thuế phải đủ 10 hoặc 13 chữ số. Ngày hoá đơn không được sau ngày nhận. Chứng từ vi phạm quy tắc sẽ bị chặn lại dù điểm tin cậy cao. Quy tắc này giúp bắt nhầm lẫn giữa số 0 và chữ O, hoặc số 1 và chữ l, mà bản thân OCR dễ mắc.

Quy đổi lợi ích ra số: cách tính cho một loại chứng từ

Hai chỉ số đủ để bắt đầu: thời gian người chạm mỗi chứng từ và tỷ lệ qua thẳng (straight-through rate), tức phần trăm chứng từ vào hệ thống mà không cần ai sửa. Công thức đơn giản là so sánh tổng giờ chạm trước và sau, rồi trừ giờ dành cho xử lý ngoại lệ và chi phí vận hành phần mềm. Bài cách đo ROI tự động hoá trình bày khung tính đầy đủ hơn.

Ví dụ minh hoạ (số giả định, không phải dữ liệu thực tế): Một phòng kế toán nhận 1.000 hoá đơn đầu vào mỗi tháng. Nhập tay mất trung bình 3 phút mỗi hoá đơn, tức 50 giờ. Sau khi dùng OCR, giả sử 60% hoá đơn qua thẳng với 0 phút, 30% cần soát 1 phút và 10% phải nhập lại 3 phút. Tổng thời gian chạm là 30 + 30 = 60 phút nhân 10 = khoảng 10 giờ chạm, cộng thêm thời gian xử lý ngoại lệ ngoài hệ thống. Con số thật của bạn sẽ khác. Hãy thay bằng kết quả đo trên chứng từ thật.

Lưu ý rằng thời gian chạm giảm không đồng nghĩa với việc bớt người. Phần giờ được giải phóng thường chuyển sang đối chiếu công nợ, xử lý chứng từ lỗi và làm việc với nhà cung cấp. Nếu bạn muốn hiểu nghề đứng sau con số đó, đọc thêm quy trình nhập liệu thủ công để biết người nhập đang làm những thao tác nào.

Loại tài liệu nào hưởng lợi nhiều nhất?

Lợi ích phụ thuộc hai yếu tố: số lượng tài liệu và mức độ đa dạng của bố cục. Tài liệu nhiều mà bố cục cố định như phiếu giao nhận cùng mẫu cho lợi ích ổn định. Tài liệu nhiều mà bố cục thay đổi liên tục như hoá đơn từ hàng trăm nhà cung cấp cần OCR kèm mô hình hiểu bố cục. Phần này thuộc về xử lý tài liệu thông minh.

Ma trận hai nhân hai chọn cách xử lý tài liệu. Trục ngang là số lượng tài liệu thấp hoặc cao. Trục dọc là mức đa dạng bố cục ít hoặc nhiều.
Ma trận khái niệm do tác giả bài này dựng để định hướng, không phải số liệu khảo sát.
Tài liệu Lợi ích nổi bật Điểm khó thường gặp
Hoá đơn đầu vào dạng ảnh hoặc PDF scan Giảm gõ số tiền, mã số thuế, số hoá đơn Con dấu đỏ đè lên số, bảng nhiều dòng
Phiếu nhập, phiếu giao hàng Chu kỳ đối chiếu với đơn mua ngắn lại Chữ viết tay bổ sung số lượng thực nhận
Hợp đồng, phụ lục Tìm kiếm toàn văn theo điều khoản, ngày hết hạn Cần đọc nghĩa, không chỉ đọc chữ
Hồ sơ nhân sự, giấy tờ tuỳ thân Điền sẵn họ tên, số giấy tờ, ngày cấp Dữ liệu cá nhân, cần giới hạn quyền xem
Phiếu khảo sát, biểu mẫu viết tay Gom dữ liệu từ số lượng lớn OCR thường không đủ, cần ICR

Với hoá đơn, bạn có thể đọc thêm cách đọc hoá đơn vào phần mềm. Một điểm cần nhớ là hoá đơn điện tử theo Nghị định 123/2020/NĐ-CP có định dạng chuẩn dữ liệu của cơ quan thuế, nên hoá đơn XML không cần OCR. OCR chỉ có lợi với phần hoá đơn đến dưới dạng ảnh, bản in chuyển đổi hoặc PDF không kèm dữ liệu gốc.

Lợi ích về tiếng Việt và dấu: chỗ nhiều bài bỏ qua

Chữ có dấu tăng số ký tự mà máy dễ nhầm: a, ă, â, à, á, ả, ã, ạ và nhiều biến thể khác. Một lỗi dấu có thể làm sai tên nhà cung cấp, khiến đối chiếu danh mục thất bại dù chữ cái gốc đọc đúng. Lợi ích thực tế vì thế phụ thuộc vào việc công cụ có huấn luyện cho tiếng Việt hay không. Cách kiểm tra và những lỗi thường gặp nằm trong bài OCR tiếng Việt hoạt động thế nào.

Với tên công ty và địa chỉ, bạn có thể bù bằng cách so khớp mờ (fuzzy matching) với danh mục nhà cung cấp đã có. OCR đọc gần đúng, hệ thống gợi ý bản ghi gần nhất, người dùng xác nhận. Cách này thường hiệu quả hơn việc ép OCR đạt độ chính xác tuyệt đối trên chữ.

Lợi ích về lưu trữ và truy xuất

Bản scan không có OCR chỉ là ảnh: bạn tìm được tài liệu nếu nhớ tên tệp. Sau OCR, bạn tìm được theo số hợp đồng, tên đối tác hay ngày. Thời gian tìm một chứng từ cũ khi thanh tra hoặc kiểm toán là chỉ số dễ đo, bạn chỉ cần bấm giờ trước và sau.

Về pháp lý, Điều 6 Nghị định 123/2020/NĐ-CP yêu cầu hoá đơn, chứng từ được lưu trữ đảm bảo an toàn, bảo mật, toàn vẹn, đầy đủ và không bị thay đổi trong suốt thời gian lưu trữ. Áp dụng cho OCR: lưu bản ảnh gốc và lớp văn bản nhận dạng song song, không ghi đè ảnh gốc bằng kết quả OCR. Phần việc lưu trữ cụ thể xem ở bài lưu trữ tài liệu điện tử.

Những lỗi làm lợi ích của OCR biến mất

Lỗi Biểu hiện Cách xử lý
Ảnh chụp điện thoại nghiêng, thiếu sáng Trường số tiền bị đọc sai hoặc bỏ trống Đặt quy chuẩn chụp: chụp thẳng, đủ bốn góc, tránh bóng. Quét ở độ phân giải đủ nét để các chữ số nhỏ không dính nét
Dấu đỏ hoặc chữ ký đè lên số Số hoá đơn hoặc ngày bị đọc nhầm Bật bước tách màu nếu công cụ hỗ trợ. Với trường quan trọng, bắt buộc người soát
Định dạng số lẫn lộn Dấu chấm và dấu phẩy ngăn cách nghìn và thập phân bị đảo, 1.250 hiểu thành 1,25 Chuẩn hoá theo một quy tắc duy nhất sau OCR, kiểm tra bằng phép cộng tổng
Bảng nhiều dòng bị lệch cột Số lượng của dòng này dính sang đơn giá dòng khác Kiểm tra số lượng nhân đơn giá bằng thành tiền từng dòng
Đo trên số trang thay vì số trường Báo cáo ghi trang đã xử lý nhiều nhưng kế toán vẫn sửa tay Đo tỷ lệ trường đúng và tỷ lệ chứng từ qua thẳng
Không có luồng sửa lỗi Chứng từ lỗi nằm trong hàng đợi, không ai nhận Gán hàng đợi ngoại lệ cho một vai trò cụ thể và đặt hạn xử lý theo giờ

Hướng dẫn kiểm chứng lợi ích trên chứng từ của bạn

  1. Lấy bộ mẫu có đáp án. Chọn khoảng 200 chứng từ đã nhập xong và đã được kế toán trưởng hoặc người phụ trách xác nhận đúng. Trộn cả ảnh đẹp lẫn ảnh xấu theo tỷ lệ thực tế.
  2. Liệt kê trường cần đọc. Với hoá đơn: số hoá đơn, ký hiệu, ngày, mã số thuế bên bán, tiền trước thuế, thuế suất, tiền thuế, tổng thanh toán. Đánh dấu trường nào sai sẽ gây hậu quả tài chính hoặc thuế.
  3. Chạy công cụ và so từng trường. Ghi lại đúng hay sai theo từng trường, không theo từng chứng từ. Tách riêng nhóm sai do đọc nhầm ký tự và nhóm sai do trích nhầm vị trí.
  4. Thêm quy tắc kiểm tra rồi chạy lại. Áp dụng các phép kiểm tra tổng, mã số thuế, ngày. Xem bao nhiêu lỗi được bắt tự động, bao nhiêu lọt qua.
  5. Chọn ngưỡng định tuyến. Từ điểm tin cậy của từng trường, chia chứng từ thành ba luồng như hình dưới. Ghi ngưỡng ra văn bản trước khi chạy thật để không nới ngưỡng theo cảm giác.
  6. Tính lại thời gian chạm. Bấm giờ người soát thực tế cho mỗi luồng rồi tính theo ví dụ ở trên. Giữ cách làm cũ song song cho tới khi số liệu nằm trong ngưỡng đã ghi.
Sơ đồ chia chứng từ thành ba luồng theo điểm tin cậy: cao thì tự nhập vào hệ thống, trung bình thì người soát trường được đánh dấu, thấp
Sơ đồ khái niệm. Ngưỡng cụ thể do bạn xác định sau khi chạy trên bộ mẫu có đáp án.

Hai luồng đầu cho thấy vì sao lợi ích của OCR thường không đồng đều. Luồng tin cậy cao tạo ra phần lớn khoản tiết kiệm. Luồng tin cậy thấp thực chất không rẻ hơn nhập tay, vì người còn phải so với ảnh gốc. Vì thế đáng bỏ công cải thiện chất lượng ảnh đầu vào hơn là tinh chỉnh mô hình.

Khi nào OCR cho lợi ích thấp hoặc chưa nên dùng?

  • Khối lượng nhỏ. Vài chục chứng từ mỗi tháng thì công cấu hình, kiểm thử và bảo trì thường lớn hơn thời gian tiết kiệm.
  • Chữ viết tay là chính. OCR in ấn đọc chữ tay rất kém. Trường hợp này cần công nghệ khác, xem so sánh OCR và ICR trước khi chọn.
  • Chứng từ đã có dữ liệu số gốc. Nếu nhà cung cấp gửi tệp có cấu trúc, như XML hoá đơn điện tử, hãy đọc thẳng dữ liệu thay vì quét ảnh.
  • Trường dữ liệu hậu quả lớn mà không có bước kiểm tra độc lập. Ví dụ số tài khoản nhận tiền: nên có xác nhận thứ hai bất kể điểm tin cậy.

Nếu bạn muốn thấy một lĩnh vực có yêu cầu tuân thủ cao hơn, bài OCR trong ngân hàng mô tả cách các ràng buộc làm thay đổi cách tính lợi ích.

Câu hỏi thường gặp

OCR có thay thế hoàn toàn nhân viên nhập liệu không?

Không. OCR giảm lượng gõ, nhưng vẫn cần người soát trường tin cậy thấp, xử lý chứng từ ngoại lệ và duy trì danh mục đối chiếu. Công việc chuyển dần từ gõ sang soát và đối chiếu.

Độ chính xác OCR bao nhiêu thì đủ dùng?

Không có con số chung. Hãy đo theo từng trường trên chứng từ của bạn. Trường tiền và mã số thuế cần ngưỡng chặt hơn trường ghi chú. Con số độ chính xác ghi trên trang sản phẩm thường lấy từ bộ mẫu của nhà cung cấp, không đại diện cho tài liệu của bạn.

Lợi ích của OCR thể hiện sau bao lâu?

Phụ thuộc thời gian bạn chuẩn bị bộ mẫu, cấu hình trường và nối với phần mềm kế toán hoặc ERP. Thời điểm dễ đo nhất là khi bạn so được thời gian chạm và tỷ lệ qua thẳng trước và sau trên cùng một loại chứng từ.

OCR khác gì trích xuất dữ liệu hay xử lý tài liệu thông minh?

OCR chuyển hình ảnh thành chữ. Trích xuất dữ liệu lấy đúng trường từ chữ đó, xem thêm bài về các cách trích xuất dữ liệu. Xử lý tài liệu thông minh gom cả phân loại, trích xuất và kiểm tra thành một quy trình.

Có cần thay phần mềm kế toán để dùng OCR?

Thường không. Nhiều giải pháp OCR xuất kết quả ra tệp hoặc kết nối qua API để nhập vào phần mềm hiện có. Điều cần kiểm tra là định dạng đầu ra có khớp với cách phần mềm nhập hoá đơn, nhà cung cấp và hạch toán của bạn.

blog công nghệ VBPO cập nhật tin tức và kiến thức công nghệ cho doanh nghiệp Việt Nam. Xem thêm các bài cùng chuyên mục OCR & xử lý tài liệu.