Trả lời nhanh: Chuyển đổi số trong năng lượng là dùng cảm biến, công tơ điện tử, hệ thống SCADA, phân tích dữ liệu và tự động hoá để vận hành nguồn phát, lưới điện và nơi tiêu thụ chính xác hơn. Trọng tâm là dữ liệu đo thời gian thực, dự báo phụ tải và bảo vệ hệ thống vận hành (OT) trước rủi ro mạng.
Điểm chính
- Năng lượng là một trong 8 lĩnh vực ưu tiên của Chương trình Chuyển đổi số quốc gia theo Quyết định 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020.
- Giá trị nằm ở bốn khâu: phát điện, truyền tải, phân phối và nơi tiêu thụ. Mỗi khâu cần loại dữ liệu khác nhau.
- Rủi ro lớn nhất không nằm ở phần mềm quản lý mà ở mạng điều khiển (OT) và chất lượng dữ liệu đo đếm.
- Doanh nghiệp dùng điện có thể bắt đầu từ đo đếm theo từng dây chuyền, không cần chờ lưới điện thông minh.
Mục lục
- Chuyển đổi số trong năng lượng khác gì so với số hoá hệ thống điện?
- Chuỗi giá trị năng lượng có những điểm số hoá nào?
- Kiến trúc dữ liệu của một hệ thống năng lượng số gồm những lớp nào?
- Công tơ thông minh và biểu giá theo giờ thay đổi vận hành thế nào?
- Năng lượng tái tạo và lưu trữ đặt ra bài toán số nào?
- Doanh nghiệp tiêu thụ nhiều điện nên số hoá quản lý năng lượng ra sao?
- Bảng tổng hợp: ứng dụng, dữ liệu cần có và điểm nghẽn
- Rủi ro an ninh mạng của hệ thống điện khác gì hệ thống văn phòng?
- Khung pháp lý nào ảnh hưởng đến chuyển đổi số năng lượng?
- Nên bắt đầu từ đâu: ma trận chọn ưu tiên
- Những tình huống nên và chưa nên đầu tư số hoá năng lượng
- Câu hỏi thường gặp
Chuyển đổi số trong năng lượng khác gì so với số hoá hệ thống điện?
Số hoá là chuyển số ghi chép tay sang dữ liệu điện tử, ví dụ nhập chỉ số công tơ vào phần mềm. Chuyển đổi số đi xa hơn: dữ liệu đó được dùng để ra quyết định vận hành, như huy động nguồn, cô lập sự cố hay dời tải khỏi giờ cao điểm. Nếu bạn cần nền tảng khái niệm chung, hãy đọc bài chuyển đổi số là gì. Bài này chỉ đi vào đặc thù của ngành năng lượng.
Đặc thù đầu tiên là điện phải cân bằng giữa cung và cầu gần như tức thời. Vì vậy dữ liệu có độ trễ vài giờ thường chưa đủ cho điều độ, nhưng lại đủ cho thanh toán hay bảo trì. Đặc thù thứ hai là phần lớn thiết bị hiện trường có tuổi thọ hàng chục năm, nên bài toán thường là gắn thêm lớp số lên thiết bị cũ chứ không thay mới.
Theo Quyết định 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020, trong lĩnh vực năng lượng, ngành điện lực được ưu tiên hướng tới tối đa hoá và tự động hoá mạng lưới cung ứng điện. Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tiếp tục là căn cứ để các doanh nghiệp lớn như EVN xây dựng chiến lược công nghệ.
Chuỗi giá trị năng lượng có những điểm số hoá nào?
Phát điện: từ nhà máy nhiệt điện đến điện mặt trời
Ở nhà máy truyền thống, trọng tâm là bảo trì dự đoán: cảm biến rung, nhiệt độ, áp suất trên tua-bin, bơm, quạt cho biết thiết bị đang xuống cấp trước khi hỏng. Ở điện mặt trời và điện gió, dữ liệu chính là sản lượng từng inverter, bức xạ, tốc độ gió và dự báo thời tiết. Sai lệch giữa sản lượng dự báo và thực tế ảnh hưởng trực tiếp đến việc điều độ.
Truyền tải và phân phối: giám sát và tự động hoá lưới
Hệ thống SCADA (giám sát, điều khiển và thu thập dữ liệu) thu thập trạng thái máy cắt, dòng điện, điện áp từ trạm biến áp về trung tâm điều khiển. Ở lưới phân phối, tự động hoá cho phép xác định đoạn lỗi và cô lập nhanh để giảm số khách hàng mất điện. Công nghệ nền tảng thường là IoT kết nối thiết bị đo và điện toán biên xử lý ngay tại trạm khi đường truyền về trung tâm chậm hoặc đứt.
Tiêu thụ: công tơ, toà nhà, nhà máy
Phía người dùng, dữ liệu công tơ điện tử đo từ xa giúp nhà cung cấp tính tiền theo khung giờ, còn doanh nghiệp dùng điện có thể đọc đường cong phụ tải để biết thiết bị nào chạy vào giờ cao điểm. Đây là phần doanh nghiệp tự chủ được, không phụ thuộc tiến độ của ngành điện.
Kiến trúc dữ liệu của một hệ thống năng lượng số gồm những lớp nào?
Sai lầm phổ biến là mua phần mềm phân tích trước khi bảo đảm thiết bị đo cho ra dữ liệu đáng tin. Kiến trúc nên được nhìn từ dưới lên: thiết bị đo, mạng truyền, nền tảng dữ liệu, rồi mới đến ứng dụng.

Lớp 1 quyết định chất lượng toàn hệ thống. Công tơ sai số lớn, đồng hồ thiết bị lệch thời gian hoặc inverter dùng giao thức riêng sẽ khiến các lớp trên phân tích sai. Lớp 2 thường phải làm việc với các giao thức công nghiệp như Modbus hay IEC 60870-5-104, nên cần cổng chuyển đổi. Lớp 3 cần cơ sở dữ liệu chuỗi thời gian vì dữ liệu đo ghi theo từng phút hoặc từng giây. Nếu bạn muốn hiểu rõ hơn về nhóm thiết bị công nghiệp, bài IIoT là gì giải thích phần này chi tiết hơn.
Công tơ thông minh và biểu giá theo giờ thay đổi vận hành thế nào?
Một ví dụ có số liệu cụ thể: theo thông tin Cục Điện lực (Bộ Công Thương) gửi EVN và các tổng công ty điện lực được báo chí đưa tin năm 2026, biểu giá theo khung giờ cao điểm, bình thường, thấp điểm mới chưa kích hoạt ngay. Trước đó phải cài đặt lại phần mềm đo đếm cho khách hàng dùng biểu giá theo thời gian. EVN thống kê khoảng 1,25 triệu công tơ cần cập nhật, dự kiến kéo dài khoảng 90 ngày.
Con số này cho thấy chuyển đổi số không chỉ là mua thiết bị. Mỗi lần đổi chính sách giá, toàn bộ chuỗi từ công tơ, hệ thống thu thập dữ liệu đến phần mềm lập hoá đơn phải đồng bộ cấu hình. Chỉ cần một nhóm công tơ giữ khung giờ cũ, hoá đơn của nhóm đó sẽ sai.

Với doanh nghiệp, bài học thực tế là bạn nên có dữ liệu phụ tải theo 15 phút hoặc theo giờ để biết chuyển ca, chạy máy nén khí hay sạc xe nâng sang khung giờ rẻ hơn sẽ tiết kiệm được bao nhiêu. Phải có số đo trước khi nói đến tiết kiệm.
Năng lượng tái tạo và lưu trữ đặt ra bài toán số nào?
Điện mặt trời và điện gió có sản lượng biến động theo thời tiết. Vì vậy phần số hoá quan trọng nhất là dự báo công suất ngắn hạn, giám sát từng chuỗi tấm pin để phát hiện chuỗi suy giảm, và điều khiển hệ thống lưu trữ pin (BESS) nạp xả theo giá và theo tín hiệu điều độ.
Đối với điện mặt trời mái nhà của doanh nghiệp, ba nhóm dữ liệu cần đối chiếu liên tục gồm sản lượng inverter, điện năng nhận từ lưới và điện năng phát lên lưới. Nếu ba số này không khớp với công tơ hai chiều, bạn khó chứng minh hiệu quả đầu tư hay đối soát với bên bán điện. Luật Điện lực 2024 có nội dung riêng về điện năng lượng tái tạo và điện năng lượng mới, nên các dự án mới cần kiểm tra điều kiện đấu nối và mua bán theo văn bản hướng dẫn tương ứng.
EVN cũng công bố định hướng đưa vào ứng dụng các công nghệ chiến lược như AI, bản sao số, BESS và truyền tải một chiều điện áp cao HVDC. Với bản sao số, mô hình ảo của trạm hoặc tuabin được cập nhật bằng dữ liệu thật để thử kịch bản. Bạn có thể xem cách vận hành khái niệm này trong bài digital twin là gì.
Doanh nghiệp tiêu thụ nhiều điện nên số hoá quản lý năng lượng ra sao?
Nhà máy, trung tâm dữ liệu, toà nhà và cơ sở lạnh thường có chi phí điện là khoản lớn. Hệ thống quản lý năng lượng (EnMS) giúp gắn từng kWh với thiết bị, ca làm việc và sản phẩm. Tiêu chuẩn ISO 50001 là khung quản lý năng lượng được nhiều doanh nghiệp tham chiếu.
Một cách làm thực tế là chia điểm đo thành ba cấp: công tơ tổng, công tơ khu vực hoặc dây chuyền, và đo riêng thiết bị tiêu thụ lớn như lò hơi, máy nén, chiller. Dữ liệu cấp 2 thường cho nhiều thông tin nhất so với chi phí lắp đặt. Ví dụ minh hoạ: một xưởng có hai dây chuyền thấy điện đêm không giảm dù ngừng sản xuất. Khi đo riêng từng khu, họ phát hiện máy nén khí vẫn chạy chống rò rỉ. Số liệu này là giả định để minh hoạ cách đọc dữ liệu, không phải kết quả đo thực tế.
Phần số hoá sản xuất rộng hơn, gồm MES và OEE, đã có trong bài chuyển đổi số trong sản xuất. Bài này chỉ nhấn mạnh rằng dữ liệu điện nên được liên kết với sản lượng, vì kWh trên mỗi đơn vị sản phẩm mới là chỉ số so sánh được giữa các tháng.
Bảng tổng hợp: ứng dụng, dữ liệu cần có và điểm nghẽn
| Ứng dụng | Dữ liệu cần có | Điểm nghẽn thường gặp |
|---|---|---|
| Bảo trì dự đoán thiết bị phát điện | Rung, nhiệt độ, áp suất, lịch sử hỏng hóc | Thiếu nhãn sự cố trong quá khứ để huấn luyện mô hình |
| Giám sát điện mặt trời | Sản lượng inverter, bức xạ, nhiệt độ tấm pin | Mỗi hãng inverter một giao thức, cần cổng chuyển đổi |
| Tự động hoá lưới phân phối | Trạng thái máy cắt, dòng sự cố, vị trí thiết bị | Đường truyền yếu ở vùng xa, thiết bị cũ không điều khiển từ xa |
| Đo đếm từ xa và biểu giá theo giờ | Chỉ số công tơ theo chu kỳ, cấu hình khung giờ | Đồng bộ cấu hình công tơ và phần mềm hoá đơn |
| Quản lý năng lượng nhà máy | Đường cong phụ tải, sản lượng theo ca | Công tơ không chia theo dây chuyền nên không quy được về sản phẩm |
| Lưu trữ pin (BESS) | Giá điện theo giờ, trạng thái sạc, dự báo phụ tải | Quy tắc nạp xả chưa khớp với điều kiện hợp đồng mua bán |
Rủi ro an ninh mạng của hệ thống điện khác gì hệ thống văn phòng?
Hệ thống điều khiển công nghiệp ưu tiên tính sẵn sàng và an toàn vật lý. Một bản vá yêu cầu khởi động lại thiết bị có thể không thực hiện được trong lúc đang cấp điện. Vì vậy mô hình bảo vệ mạng văn phòng không áp dụng nguyên xi cho OT.
Các biện pháp phòng thủ nền tảng gồm: tách mạng OT khỏi mạng IT bằng vùng đệm có kiểm soát, quản lý danh mục thiết bị, hạn chế truy cập từ xa của nhà thầu bảo trì và bật xác thực đa yếu tố cho mọi kết nối quản trị. Tiêu chuẩn IEC 62443 là bộ tham chiếu quốc tế cho an ninh hệ thống điều khiển công nghiệp. Tư duy zero trust phù hợp khi nhiều bên cùng truy cập vào một trạm hoặc một nhà máy điện mặt trời.
Rủi ro thường bị bỏ qua: cổng truy cập từ xa của nhà cung cấp inverter hoặc bộ điều khiển, được mở để bảo hành và không ai đóng lại. Hãy kiểm kê mọi đường kết nối từ ngoài vào hệ thống đo và điều khiển, kể cả kết nối 4G gắn riêng cho thiết bị.
Hệ thống điện được xem là hạ tầng quan trọng, nên các đơn vị vận hành cần theo dõi quy định về an ninh mạng và an toàn hệ thống thông tin hiện hành. Chi tiết xem bài an ninh mạng là gì.
Khung pháp lý nào ảnh hưởng đến chuyển đổi số năng lượng?
- Luật Điện lực 61/2024/QH15, Quốc hội thông qua ngày 30/11/2024, có hiệu lực từ 01/02/2025 và chưa có luật thay thế. Luật gồm 9 chương, 81 điều. Điều 53 nêu nguyên tắc điều độ, vận hành hệ thống điện, trong đó có yêu cầu an toàn, ổn định, tin cậy và tối ưu kinh tế kỹ thuật. Chương VI cũng đề cập hệ thống thu thập và quản lý số liệu đo đếm điện.
- Quyết định 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 đặt năng lượng vào nhóm lĩnh vực ưu tiên chuyển đổi số quốc gia. Bộ Công Thương cũng có kế hoạch chuyển đổi số lĩnh vực năng lượng đến 2025, định hướng 2030, giao trách nhiệm cho Cục Điện lực và Năng lượng tái tạo, EVN, Tập đoàn Dầu khí Việt Nam và các đơn vị liên quan.
- Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 là định hướng chung về khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. EVN đã nêu việc thực hiện nghị quyết này trong chiến lược công nghệ của mình.
- Dữ liệu cá nhân: dữ liệu công tơ gắn với hộ gia đình cho biết giờ sinh hoạt. Nếu bạn xử lý dữ liệu này, cần đối chiếu Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân về việc thông báo mục đích thu thập chỉ số điện theo giờ và thời hạn lưu trữ chúng.
Bài viết này không thay thế tư vấn pháp lý. Với dự án cụ thể như đấu nối, mua bán điện hay giấy phép hoạt động điện lực, hãy kiểm tra văn bản hướng dẫn mới nhất và hỏi đơn vị có thẩm quyền.
Nên bắt đầu từ đâu: ma trận chọn ưu tiên
Cách chọn đơn giản là xếp các sáng kiến theo hai trục: mức độ sẵn có của dữ liệu và mức tác động đến chi phí hoặc độ tin cậy cấp điện.

Ví dụ minh hoạ: một nhà máy đã có công tơ điện tử nhưng chưa đo theo dây chuyền sẽ xếp “lắp thêm điểm đo” vào ô chuẩn bị dữ liệu. Dự báo phụ tải bằng học máy chỉ có ý nghĩa sau khi có vài tháng dữ liệu đo ổn định. Nếu doanh nghiệp đã có đường cong phụ tải và biểu giá theo giờ, việc dời tải sẽ nằm ở ô làm trước.
Những tình huống nên và chưa nên đầu tư số hoá năng lượng
Nên đầu tư khi chi phí điện chiếm tỷ trọng lớn trong giá thành, khi bạn có hợp đồng mua điện biểu giá theo giờ, khi có nguồn điện mặt trời tự dùng cần đối soát, hoặc khi mất điện gây thiệt hại lớn cho sản xuất. Trong các tình huống này, mỗi điểm đo thêm đều có người dùng dữ liệu rõ ràng.
Chưa nên đầu tư nền tảng phân tích lớn khi công tơ chưa hiệu chuẩn, hệ thống điện của xưởng chưa có sơ đồ một sợi cập nhật, hoặc không ai trong đội đọc báo cáo tiêu thụ. Khi đó nên sửa nền tảng đo và hồ sơ thiết bị trước. Một bài của Cổng thông tin Bộ Khoa học và Công nghệ cũng nhận định chuyển đổi số tạo ra cơ hội chứ không tự động mang lại tiết kiệm nếu thiếu thiết kế chính sách và quản trị phù hợp.
Về hạ tầng phần mềm, dữ liệu đo ở quy mô lớn thường đặt trên điện toán đám mây, nhưng lệnh điều khiển thời gian thực vẫn nên ở biên hoặc trong mạng nội bộ. Việc chọn giữa thuê dịch vụ hay tự dựng cần xét độ trễ, tính liên tục khi mất mạng và yêu cầu lưu trữ dữ liệu.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển đổi số trong năng lượng gồm những công nghệ nào?
Nhóm chính gồm IoT và công tơ điện tử, SCADA, truyền thông công nghiệp, điện toán biên, nền tảng dữ liệu chuỗi thời gian, phân tích dự báo, bản sao số và hệ thống quản lý năng lượng. EVN còn nêu AI, BESS và HVDC trong danh mục công nghệ chiến lược.
Doanh nghiệp nhỏ có cần lưới điện thông minh mới chuyển đổi số năng lượng được không?
Không. Lưới điện thông minh là phần của đơn vị điện lực. Doanh nghiệp tự làm được phần phía tiêu thụ: lắp công tơ đa chức năng, đo theo khu vực, đọc dữ liệu phụ tải và đối chiếu hoá đơn điện.
Công tơ điện tử và công tơ thông minh khác nhau thế nào?
Công tơ điện tử đo bằng mạch điện tử thay cho cơ cấu cơ khí. Công tơ thông minh còn có khả năng truyền dữ liệu từ xa và hỗ trợ nhiều biểu giá, nên cần cấu hình lại khi chính sách giá thay đổi, như trường hợp cập nhật khung giờ mà EVN chuẩn bị.
Rủi ro lớn nhất khi số hoá hệ thống điện là gì?
Thường là kết nối giữa mạng IT và OT thiếu kiểm soát, đặc biệt là truy cập từ xa của nhà thầu. Ngoài ra là dữ liệu đo sai nhưng vẫn đưa vào báo cáo và quyết định.
Luật nào điều chỉnh hoạt động điện lực hiện nay?
Luật Điện lực 61/2024/QH15, thông qua ngày 30/11/2024 và có hiệu lực từ 01/02/2025. Các nghị định và thông tư hướng dẫn cần được kiểm tra riêng theo từng nội dung như giấy phép, đấu nối, thị trường điện.
Dữ liệu công tơ có phải dữ liệu cá nhân không?
Khi dữ liệu gắn được với một hộ gia đình hoặc cá nhân cụ thể và phản ánh thói quen sinh hoạt, nó có thể thuộc phạm vi dữ liệu cá nhân. Hãy hỏi tư vấn pháp lý cho trường hợp của bạn.
Đọc thêm tin tức, phân tích về AI, blockchain và chuyển đổi số trên blog công nghệ VBPO, hoặc các bài khác trong chuyên mục Chuyển đổi số theo ngành.