Trả lời nhanh: TQM (Total Quality Management – quản lý chất lượng toàn diện) là cách quản trị lấy chất lượng làm trục chung của cả tổ chức. Mọi bộ phận và mọi người cùng phòng ngừa lỗi, cải tiến quy trình và quyết định dựa trên dữ liệu, nhằm làm hài lòng khách hàng lâu dài. TQM là triết lý quản trị, không phải một chứng chỉ.
Điểm chính
- TQM chuyển chất lượng từ việc của phòng QC sang việc của mọi vị trí, từ kiểm tra cuối chuyền sang phòng ngừa tại nguồn.
- Nền tảng của TQM là cam kết lãnh đạo, quy trình, con người và dữ liệu. Công cụ như Six Sigma, Kaizen, 5S nằm bên trong khung này.
- ISO 9001 là bộ yêu cầu có thể đánh giá chứng nhận. TQM rộng hơn về văn hoá nhưng không có chứng nhận riêng.
- TQM hợp với tổ chức có quy trình lặp lại và chịu chi phí lớn do lỗi, trả hàng, làm lại. Nó kém hợp khi lãnh đạo chỉ muốn một đợt phong trào.
Mục lục
- TQM là gì và “toàn diện” nghĩa là gì?
- TQM ra đời từ đâu?
- Bảy nguyên tắc nền tảng của TQM
- TQM vận hành như thế nào trong một tổ chức?
- Bộ công cụ thường đi kèm TQM
- Ví dụ minh hoạ: một xưởng bao bì và chuyện “lỗi vào thùng”
- TQM áp dụng thế nào cho doanh nghiệp Việt Nam?
- TQM khác gì ISO 9001, Six Sigma, Kaizen, Lean và BSC?
- Ưu điểm và hạn chế của TQM
- Khi nào nên và không nên chọn TQM?
- Những lỗi thường gặp khi triển khai TQM
- Câu hỏi thường gặp
TQM là gì và “toàn diện” nghĩa là gì?
TQM là viết tắt của Total Quality Management. Tiếng Việt thường dịch là quản lý chất lượng toàn diện hoặc quản lý chất lượng đồng bộ. Định nghĩa cổ điển được dẫn lại nhiều trong tài liệu Việt Nam là của ISO 8402 (tương ứng TCVN 5814). Theo đó, TQM là cách quản lý tập trung vào chất lượng, dựa vào sự tham gia của mọi thành viên, nhằm đạt thành công lâu dài nhờ thoả mãn khách hàng. Đây là định nghĩa của phiên bản tiêu chuẩn cũ. Hệ ISO 9000 hiện hành dùng bộ thuật ngữ khác, nên khi cần trích dẫn trong hồ sơ chính thức bạn hãy kiểm tra lại bản đang có hiệu lực.
Chữ “toàn diện” có ba lớp nghĩa:
- Toàn bộ vòng đời giá trị: từ nghiên cứu nhu cầu, thiết kế, mua nguyên liệu, sản xuất, giao hàng đến chăm sóc sau bán. Lỗi ở khâu nào cũng đến tay khách hàng.
- Toàn bộ con người: chất lượng không chỉ thuộc phòng QA/QC. Người nhập đơn, người lái xe, người viết hợp đồng đều tạo ra hoặc phá hỏng chất lượng.
- Toàn bộ chi phí: TQM nhìn “chi phí chất lượng” gồm cả chi phí phòng ngừa, thẩm định và chi phí do lỗi bên trong lẫn bên ngoài (làm lại, đổi trả, mất khách).
TQM ra đời từ đâu?
TQM không do một người phát minh. Nó là sự gộp lại của nhiều trường phái trong nửa sau thế kỷ 20. Deming được ghi nhận với 14 nguyên tắc về chất lượng và vòng PDCA từ khoảng năm 1950. Juran được JUSE mời giảng về kiểm soát chất lượng cho lãnh đạo công nghiệp Nhật vào năm 1954. Juran hiểu chất lượng là “phù hợp với mục đích sử dụng” của khách hàng. Feigenbaum đưa ra khái niệm kiểm soát chất lượng toàn diện (Total Quality Control) vào đầu thập niên 1950, nhấn mạnh vai trò của mọi bộ phận. Ishikawa phổ biến các nhóm chất lượng và bộ công cụ cho người làm trực tiếp.
Phương Tây gọi cách làm này là TQM sau khi doanh nghiệp Nhật thành công. Hai mốc cần nhớ ở thập niên 1980: Hoa Kỳ lập Giải thưởng Chất lượng Quốc gia Malcolm Baldrige (1987), và bộ tiêu chuẩn ISO 9000 được công bố năm 1987. Lần sửa đổi lớn gần nhất của hệ ISO là năm 2015.

Bảy nguyên tắc nền tảng của TQM
Mỗi tác giả liệt kê một kiểu, nên cách dễ đối chiếu nhất là dùng bảy nguyên tắc quản lý chất lượng trong ISO 9000:2015. Phiên bản 2015 dùng bảy nguyên tắc, thay cho tám nguyên tắc của bản 2008. Bảy nguyên tắc gồm hướng vào khách hàng, lãnh đạo, sự tham gia của mọi người, tiếp cận theo quá trình, cải tiến, quyết định dựa trên bằng chứng và quản lý mối quan hệ. Bảng dưới đây dịch từng nguyên tắc ra hành vi cụ thể trong doanh nghiệp.
| Nguyên tắc | Biểu hiện khi làm thật | Dấu hiệu làm hình thức |
|---|---|---|
| Hướng vào khách hàng | Phân loại khiếu nại theo nguyên nhân gốc và đưa vào họp sản xuất hằng tuần | Chỉ gửi khảo sát hài lòng, không ai đọc phần góp ý |
| Lãnh đạo | Giám đốc trực tiếp chủ trì buổi xem xét chất lượng, phân bổ nguồn lực | Giao hết cho một “trưởng dự án chất lượng” |
| Sự tham gia của mọi người | Công nhân được dừng chuyền khi thấy lỗi, được đề xuất cải tiến | Hộp thư góp ý nằm im |
| Tiếp cận theo quá trình | Mỗi quy trình có đầu vào, đầu ra, chủ quy trình và chỉ số | Sơ đồ quy trình treo tường nhưng không ai theo |
| Cải tiến | Sau mỗi sự cố có hành động khắc phục và kiểm tra lại hiệu quả | Phạt cá nhân rồi quên |
| Quyết định dựa trên bằng chứng | Dùng biểu đồ Pareto, phiếu kiểm tra, biểu đồ kiểm soát để chọn ưu tiên | Chọn việc theo ý kiến người nói to nhất |
| Quản lý mối quan hệ | Đánh giá và đào tạo nhà cung cấp theo tỷ lệ lỗi nhập kho | Chỉ so giá khi mua |
Trong tài liệu học thuật còn có cách tóm tắt khác. Theo PMI, các nguyên tắc của TQM gồm xác định yêu cầu khách hàng, đáp ứng đúng yêu cầu, phòng ngừa lỗi, đo lường bằng chi phí chất lượng, lấy không lỗi làm chuẩn và mọi người cùng chịu trách nhiệm. Hai cách liệt kê này không mâu thuẫn. Cách của ISO thiên về hệ thống quản lý, cách của PMI thiên về tư duy “làm đúng ngay từ đầu”.
TQM vận hành như thế nào trong một tổ chức?
Có thể hình dung TQM như một ngôi nhà. Mái là kết quả khách hàng cảm nhận. Ba cột là quy trình, con người và dữ liệu. Móng là cam kết của lãnh đạo. Thiếu móng thì cột nào cũng nghiêng.

Về nhịp vận hành, hầu hết doanh nghiệp dùng vòng PDCA (Plan – Do – Check – Act) của Deming ở mọi cấp. Vòng này được trình bày kỹ trong bài về Kaizen và PDCA. Điểm khác của TQM là PDCA không chỉ chạy ở xưởng. Nó cũng chạy ở phòng kế toán (sai hoá đơn), phòng kinh doanh (sai báo giá) và bộ phận chăm sóc khách hàng (trả lời trễ).
Bộ công cụ thường đi kèm TQM
TQM là khung, còn công cụ là phần thao tác. Các công cụ hay gặp nhất:
- Bảy công cụ kiểm soát chất lượng cơ bản: phiếu kiểm tra (check sheet), biểu đồ Pareto, biểu đồ xương cá (Ishikawa), biểu đồ tần suất, biểu đồ phân tán, biểu đồ kiểm soát và phân tầng. Người làm trực tiếp học được trong vài buổi và dùng ngay.
- Nhóm chất lượng (Quality Control Circle): nhóm nhỏ cùng khu vực làm việc tự chọn một vấn đề, tìm nguyên nhân gốc và báo cáo kết quả.
- Chi phí chất lượng: chia thành chi phí phòng ngừa, thẩm định, lỗi nội bộ và lỗi bên ngoài. Cách chia này giúp lãnh đạo thấy tiền đang chảy vào đâu.
- Đánh giá theo tiêu chí xuất sắc: giải thưởng Baldrige dùng khung bảy hạng mục. Khung này gồm lãnh đạo, thông tin và phân tích, hoạch định chiến lược chất lượng, phát triển nhân lực, quản lý chất lượng quá trình, kết quả, và hướng vào khách hàng. Nhiều doanh nghiệp dùng khung này để tự chấm điểm trước khi quyết định đầu tư cải tiến.
Với các công cụ nặng về thống kê, TQM thường mượn từ Six Sigma và DMAIC. Với cải tiến tại nơi làm việc, TQM dùng 5S làm bước chuẩn hoá đầu tiên.
Ví dụ minh hoạ: một xưởng bao bì và chuyện “lỗi vào thùng”
Ví dụ minh hoạ, không phải số liệu của doanh nghiệp thật. Một xưởng in bao bì carton nhận phản ánh từ khách rằng thùng bị lệch mép in. Cách làm cũ: phòng QC kiểm cuối chuyền, loại bỏ lô lỗi, khiển trách tổ in. Cách làm theo TQM đi qua các bước sau:
- Phiếu kiểm tra ghi loại lỗi theo ca, máy, khách hàng trong bốn tuần.
- Biểu đồ Pareto cho thấy lệch mép tập trung ở hai máy và một nhóm đơn hàng đổi khuôn nhiều lần.
- Nhóm chất lượng gồm thợ in, thợ khuôn và nhân viên kế hoạch vẽ xương cá. Họ thấy nguyên nhân gốc nằm ở khâu kế hoạch xếp đơn: chuyển khuôn liên tục nên không đủ thời gian căn chỉnh.
- Hành động: gom đơn cùng khuôn, bổ sung bước kiểm mẫu đầu ca do chính thợ in thực hiện, ghi vào biểu mẫu.
- Kiểm tra lại: so lại tỷ lệ lệch mép theo cùng phiếu kiểm tra trước đó, sau đó đưa thay đổi vào quy trình chuẩn.
Điểm đáng chú ý là nguyên nhân nằm ngoài tổ in. Một cách quản lý chỉ nhìn tổ in sẽ không bao giờ thấy. Đó chính là ý nghĩa của “toàn diện”.
TQM áp dụng thế nào cho doanh nghiệp Việt Nam?
Ở Việt Nam, TQM thường xuất hiện qua ba đường: hệ thống quản lý chất lượng theo TCVN ISO 9001, các chương trình năng suất chất lượng và yêu cầu của khách hàng xuất khẩu (nhất là ngành dệt may, điện tử, thực phẩm, linh kiện ô tô). Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, điều chỉnh sau thường hiệu quả hơn:
- Ngành dịch vụ và công nghệ: TQM áp dụng được cho quy trình không có “sản phẩm vật lý”, ví dụ xử lý đơn hàng, xử lý yêu cầu hỗ trợ, quy trình phát hành phần mềm. Chỉ số tương ứng là tỷ lệ sai đơn, thời gian xử lý lần đầu đúng, số lần mở lại ticket.
- Dữ liệu số làm “bằng chứng”: khi đơn hàng, lỗi, khiếu nại đều nằm trong phần mềm (ERP, MES, CRM), bạn có thể dựng biểu đồ Pareto và biểu đồ kiểm soát mà không cần ghi tay. Vấn đề phổ biến là mỗi bộ phận gõ nguyên nhân lỗi một kiểu. Việc đầu tiên là thống nhất danh mục mã lỗi.
- Chuỗi cung ứng: nếu nguyên liệu đầu vào dao động, nội bộ làm tốt đến mấy vẫn ra lỗi. Điều này lý giải vì sao nguyên tắc quản lý mối quan hệ có mặt trong danh sách của ISO.
- Nếu quy trình còn bất ổn từ gốc: bạn có thể cần thiết kế lại quy trình trước, xem bài về BPR – tái cấu trúc quy trình, rồi mới dùng TQM để giữ và cải tiến.
Nếu bạn muốn có chứng nhận, hãy làm theo TCVN ISO 9001:2015 và đánh giá với tổ chức chứng nhận. TQM không có chứng nhận riêng. Giải thưởng chất lượng (quốc gia hay doanh nghiệp) là hình thức công nhận khác, dựa trên bộ tiêu chí xuất sắc.
TQM khác gì ISO 9001, Six Sigma, Kaizen, Lean và BSC?
Người mới thường nhầm TQM với các phương pháp cùng họ. Bảng dưới đây tách theo tính chất.
| Khái niệm | Bản chất | Phạm vi | Có chứng nhận? | Quan hệ với TQM |
|---|---|---|---|---|
| TQM | Triết lý và hệ thống quản trị chất lượng | Toàn tổ chức | Không | Khung bao trùm |
| ISO 9001 | Bộ yêu cầu cho hệ thống quản lý chất lượng | Phạm vi do tổ chức xác định | Có, do tổ chức chứng nhận đánh giá | Cùng nguyên tắc; ISO có thể là bộ khung chính thức của TQM |
| Six Sigma | Phương pháp giảm biến động bằng thống kê (DMAIC) | Từng dự án | Đai xanh, đai đen (chứng chỉ cá nhân) | Công cụ nằm trong TQM |
| Kaizen | Cải tiến nhỏ, liên tục, do người làm đề xuất | Nơi làm việc | Không | Cơ chế cải tiến của TQM |
| Lean | Loại bỏ lãng phí, tăng dòng chảy giá trị | Chuỗi giá trị | Không có chứng nhận chung | Gần với TQM, thiên về tốc độ và lãng phí |
| BSC | Thẻ điểm chiến lược bốn góc nhìn | Chiến lược | Không | Đặt chỉ số chất lượng vào chiến lược |
Hai bài có thể giúp bạn phân biệt sâu hơn: Lean và 8 loại lãng phí nói về giảm lãng phí, còn thẻ điểm cân bằng BSC nói về nối chỉ số chất lượng với mục tiêu chiến lược. Một điểm thường bị bỏ sót: ISO yêu cầu bạn chứng minh hệ thống có tồn tại và vận hành, còn TQM hỏi thêm văn hoá có thật sự thay đổi không.

Ưu điểm và hạn chế của TQM
Ưu điểm
- Phòng ngừa lỗi tại nguồn thay vì tốn công loại bỏ ở cuối.
- Cho phép nối cải tiến ở xưởng với tín hiệu từ khách hàng và nhà cung cấp.
- Tạo ngôn ngữ chung giữa các phòng ban về nguyên nhân gốc, chỉ số và chi phí chất lượng.
- Tương thích với ISO 9001 vì cùng nguyên tắc, nên có thể xây khung nội bộ rồi chứng nhận sau.
Hạn chế
- Thời gian đổi văn hoá dài. Khi lãnh đạo thay đổi hoặc ưu tiên chuyển sang doanh thu ngắn hạn, hoạt động dễ chững lại.
- Khó đo hiệu quả toàn cục. TQM không có một chỉ số duy nhất như “sigma”; bạn phải tự chọn chỉ số theo quy trình.
- Dễ biến thành hồ sơ. Khi tổ chức chỉ chạy theo biểu mẫu, nhân viên làm cho đủ chứ không để cải tiến.
- Không thay thế đổi mới sản phẩm. TQM giúp làm đúng thứ đã chọn, nhưng không quyết định nên làm sản phẩm nào.
Khi nào nên và không nên chọn TQM?
Nên cân nhắc khi chi phí do lỗi, làm lại, khiếu nại đã đủ lớn để lãnh đạo muốn nhìn toàn bộ chuỗi, khi bạn có nhiều bộ phận phụ thuộc lẫn nhau và lỗi hay “đùn đẩy” giữa các phòng, hoặc khi khách hàng lớn yêu cầu hệ thống chất lượng được chứng minh.
Chưa nên khi doanh nghiệp còn rất nhỏ, quy trình thay đổi hằng tuần và chưa có gì để chuẩn hoá. Lúc đó một cuộc dọn dẹp 5S, vài chỉ số cơ bản và danh mục mã lỗi thống nhất đã mang lại nhiều hơn một chương trình TQM đầy đủ. Cũng không hợp nếu lãnh đạo coi TQM là việc của phòng chất lượng.
Cách tiếp cận thực dụng là chọn một chuỗi giá trị có lỗi lặp (ví dụ đơn hàng giao sai), xác định chủ quy trình, thống nhất định nghĩa “lỗi” bằng văn bản, rồi chạy PDCA qua vài vòng trước khi nhân rộng ra khâu khác.
Những lỗi thường gặp khi triển khai TQM
- Đặt mục tiêu “không lỗi” nhưng phạt người báo lỗi. Hệ quả là lỗi bị che giấu và dữ liệu mất giá trị. Cần tách việc ghi nhận lỗi khỏi việc xử phạt.
- Dùng khẩu hiệu thay cho chỉ số. Mỗi quy trình cần ít nhất một chỉ số đo được, có định nghĩa và người ghi.
- Sao chép khung của tập đoàn lớn. Doanh nghiệp vừa và nhỏ chỉ cần lấy phần có tác dụng như phiếu kiểm tra, Pareto, họp nhóm ngắn.
- Đào tạo một lần. Công cụ như biểu đồ kiểm soát cần thực hành lặp lại thì người dùng mới nhớ.
- Bỏ qua nhà cung cấp. Nếu lỗi bắt nguồn từ đầu vào, hãy đưa tiêu chí chấp nhận nguyên liệu vào hợp đồng và đánh giá định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
TQM là gì, nói ngắn gọn?
TQM (Total Quality Management) là cách quản trị đặt chất lượng thành trách nhiệm chung của toàn tổ chức. Trọng tâm là phòng ngừa lỗi, cải tiến liên tục và quyết định dựa trên dữ liệu để thoả mãn khách hàng lâu dài.
TQM có phải là ISO 9001 không?
Không. ISO 9001 là tiêu chuẩn có các yêu cầu cụ thể và có thể được tổ chức chứng nhận đánh giá. TQM là triết lý quản trị rộng hơn, không có chứng nhận riêng. Hai bên chia sẻ nhiều nguyên tắc như hướng vào khách hàng, tiếp cận quá trình và cải tiến.
TQM có áp dụng được cho doanh nghiệp dịch vụ hoặc công nghệ không?
Có. Bạn coi mỗi quy trình như dây chuyền: xử lý đơn, hỗ trợ khách, phát hành phiên bản. Chỉ số có thể là tỷ lệ sai đơn, số lần ticket bị mở lại hoặc thời gian xử lý đúng ngay lần đầu.
Cần bao lâu để thấy TQM có tác dụng?
Không có con số chung đáng tin cho mọi doanh nghiệp. Các chỉ số của một quy trình cụ thể có thể cải thiện sau vài vòng PDCA. Văn hoá chất lượng toàn tổ chức cần nhiều thời gian hơn và phụ thuộc vào cam kết của lãnh đạo.
TQM và Six Sigma nên dùng cái nào?
Chúng không loại trừ nhau. TQM đặt khung văn hoá và hệ thống, còn Six Sigma là phương pháp giải quyết vấn đề có thống kê cho từng dự án. Doanh nghiệp thường dùng Six Sigma khi một quy trình cần giảm biến động và đã có dữ liệu đủ tốt.
Ai nên chịu trách nhiệm chính về TQM trong công ty?
Lãnh đạo cao nhất là người cam kết và phân bổ nguồn lực. Mỗi quy trình có chủ quy trình chịu trách nhiệm kết quả, còn phòng chất lượng đóng vai trò hỗ trợ phương pháp và đo lường, không gánh thay chất lượng của các bộ phận.
blog công nghệ VBPO cập nhật tin tức và kiến thức công nghệ cho doanh nghiệp Việt Nam. Xem thêm các bài cùng chuyên mục Quản trị & vận hành số.