Sổ cái phân tán là gì?

Trả lời nhanh: Sổ cái phân tán (Distributed Ledger Technology, DLT) là hệ thống ghi chép trong đó nhiều máy (nút) cùng giữ một bản sao sổ cái và tự đồng bộ theo quy tắc chung, không dựa vào một cơ sở dữ liệu trung tâm. Blockchain chỉ là một kiểu DLT, không phải tất cả.

Điểm chính

  • DLT là khái niệm rộng, blockchain là một cách tổ chức dữ liệu trong đó (các khối nối thành chuỗi).
  • Mọi DLT đều cần một cách để các nút thống nhất bản ghi nào là hợp lệ, gọi là cơ chế đồng thuận.
  • Có DLT không dùng khối: DAG (IOTA Tangle), hashgraph (Hedera), Corda của R3.
  • DLT phù hợp khi nhiều bên không tin hoàn toàn nhau cần cùng một bản ghi. Một đơn vị tự quản lý dữ liệu thì cơ sở dữ liệu thường là đủ.
Mục lục
  1. Sổ cái phân tán (DLT) là gì?
  2. DLT hoạt động thế nào từ lúc có giao dịch đến lúc ghi sổ?
  3. DLT gồm những loại nào ngoài blockchain?
  4. DLT có những thành phần nào?
  5. Ví dụ thực tế: DLT dùng vào việc gì?
  6. DLT khác gì cơ sở dữ liệu và khác gì blockchain?
  7. Ưu điểm và hạn chế của DLT
  8. Khi nào nên và không nên dùng DLT?
  9. Câu hỏi thường gặp

Sổ cái phân tán (DLT) là gì?

Sổ cái là cuốn sổ ghi lại ai chuyển gì cho ai, vào lúc nào. Trong kế toán truyền thống, mỗi bên giữ sổ riêng, rồi đối chiếu với nhau cuối kỳ. Sổ cái phân tán đổi cách làm này: có một bản ghi chung, mỗi người tham gia giữ một bản sao, và bản sao nào cũng được cập nhật theo cùng một quy tắc.

Theo định nghĩa được Ngân hàng Thế giới (World Bank) dùng, DLT là hạ tầng công nghệ dùng các máy tính độc lập, gọi là nút (node), để ghi chép, chia sẻ và đồng bộ giao dịch trong sổ cái điện tử, thay vì lưu trữ tập trung. Chữ “phân tán” nói về nơi dữ liệu nằm (nhiều máy, nhiều tổ chức). Chữ “sổ cái” nói về bản chất dữ liệu: chỉ thêm bản ghi mới, hạn chế sửa hoặc xoá bản ghi cũ.

Bạn cần phân biệt ba từ hay bị dùng lẫn. “Tập trung” là một bên giữ và quyết định. “Phân tán” là dữ liệu nằm ở nhiều máy. “Phi tập trung” là quyền quyết định cũng chia cho nhiều bên. Một hệ thống có thể phân tán về kỹ thuật nhưng vẫn do một công ty điều hành, ví dụ cụm cơ sở dữ liệu đặt ở ba trung tâm dữ liệu của cùng một ngân hàng. Hệ thống đó chưa phải DLT theo nghĩa thông thường, vì thiếu yếu tố nhiều bên cùng giữ sổ và cùng xác nhận.

DLT hoạt động thế nào từ lúc có giao dịch đến lúc ghi sổ?

Dù dùng công nghệ nào, một bản ghi mới thường đi qua cùng một chuỗi việc. Bạn có thể dùng sơ đồ dưới để nắm trình tự.

Sơ đồ năm bước ghi một giao dịch vào sổ cái phân tán: ký giao dịch, phát tới các nút, nút kiểm tra quy tắc, đạt đồng thuận, mỗi nút cập
Sơ đồ khái niệm, VBPO Tech Blog tổng hợp.

Ở bước 1, giao dịch được ký bằng khoá riêng của người gửi, để các nút khác kiểm tra được người gửi là ai mà không cần biết khoá. Cơ chế này nằm trong bài về khoá riêng và khoá công khai. Ở bước 3, mỗi nút tự kiểm tra: chữ ký đúng không, số dư đủ không, giao dịch có tuân thủ điều kiện của hợp đồng thông minh không. Nút nào thấy sai sẽ từ chối, và không cần hỏi ý kiến ai.

Bước 4 là đồng thuận. Các nút phải thống nhất giao dịch nào vào sổ và theo thứ tự nào. Thứ tự quan trọng, vì nếu hai giao dịch cùng tiêu một khoản tiền, chỉ một giao dịch được hợp lệ. Mỗi DLT chọn cách xử lý khác nhau, bạn xem các nhóm chính ở bài cơ chế đồng thuận. Sau bước 5, các bản sao giống hệt nhau trong phạm vi những nút đã nhận được cập nhật.

DLT gồm những loại nào ngoài blockchain?

Đây là chỗ nhiều bài giải thích bỏ qua. Blockchain gom giao dịch thành khối, mỗi khối chứa mã băm của khối trước. Nhưng cách tổ chức đó không phải điều kiện bắt buộc để có một sổ cái phân tán.

Cây phân loại: sổ cái phân tán gồm blockchain như Bitcoin và Ethereum, DAG như IOTA Tangle và Hedera hashgraph, và sổ cái chia sẻ có chọn
Sơ đồ khái niệm phân loại theo cấu trúc dữ liệu, VBPO Tech Blog tổng hợp; mốc phân loại dựa trên tài liệu của từng dự án.

Chuỗi khối (blockchain)

Dữ liệu xếp thành các khối nối nhau bằng mã băm. Sửa một khối cũ làm đổi mã băm và phá liên kết các khối sau, nên việc sửa dễ bị phát hiện. Bạn xem thêm cách này ở bài hàm băm và vai trò trong blockchain. Bitcoin và Ethereum là hai ví dụ lớn nhất.

Đồ thị có hướng không chu trình (DAG)

Theo mô tả về DAG, cấu trúc này không có khối; từng giao dịch là một đỉnh, nối với nhau bằng các cạnh có hướng. Mỗi giao dịch mới xác nhận các giao dịch trước đó, nên không phải chờ thợ đào gom giao dịch thành khối. IOTA gọi cấu trúc này là Tangle. Tài liệu của IOTA mô tả Tangle là đồ thị có hướng không chu trình để lưu giao dịch. Cái giá là các nhà phân tích từng lo ngại DAG kiểu IOTA chưa đủ phi tập trung và chưa được thử nghiệm đủ ở quy mô lớn.

Hashgraph

Hedera dùng hashgraph, một cách khác để các nút đạt đồng thuận. Khi ra mắt bản beta, Hedera được mô tả là mạng không phải blockchain. Mạng do một hội đồng quản trị gồm các tổ chức lớn điều hành, nên là ví dụ cho thấy sổ cái công khai vẫn có thể có quản trị tập trung hơn Bitcoin.

Corda: chia sẻ theo nhu cầu biết

R3 Corda nhắm tới các tổ chức tài chính. Trong Corda, không có sổ cái giao dịch toàn cục, giao dịch không gom thành khối và không xâu thành chuỗi mã băm. Thay vào đó, dữ kiện chỉ chia sẻ giữa các nút có liên quan, khác với mạng như Bitcoin hay Ethereum nơi mọi nút nhận mọi dữ kiện. Việc tránh hai giao dịch tiêu cùng một khoản được giao cho các nút công chứng (notary). Điều này giải quyết nhu cầu quen thuộc của ngân hàng: hai ngân hàng giao dịch với nhau không muốn cả mạng thấy số tiền.

Cách R3 gọi Corda đã thay đổi theo thời gian: có lúc “sổ cái chia sẻ” (shared ledger), có lúc “nền tảng sổ cái phân tán”. Khi đọc tài liệu, hãy kiểm tra phiên bản và thời điểm. Điểm chắc chắn là Corda không dùng cấu trúc chuỗi khối.

DLT có những thành phần nào?

  • Bản sao sổ cái: mỗi nút giữ toàn bộ hoặc một phần dữ liệu. Phần đó nhiều hay ít phụ thuộc vào thiết kế, xem thêm bài về các loại node trong blockchain.
  • Mật mã: chữ ký số để xác định người gửi, hàm băm để phát hiện sửa đổi.
  • Cơ chế đồng thuận: luật chung để các nút chọn ra một thứ tự giao dịch duy nhất.
  • Quy tắc kiểm tra giao dịch: có thể là quy tắc cố định hoặc logic lập trình được (hợp đồng thông minh).
  • Chính sách tham gia: ai được đọc, ai được ghi, ai được tham gia kiểm tra.

Thành phần cuối quyết định tính chất của cả hệ thống. Theo cách phân loại phổ biến, sổ cái có thể công khai hoặc riêng tư, có phép (permissioned) hoặc không cần phép (permissionless), và có thể kết hợp các tính chất này. Bạn xem chi tiết ở bài các loại blockchain.

Ví dụ thực tế: DLT dùng vào việc gì?

Ví dụ dưới đây là các kiểu dùng đã được mô tả công khai, không phải khuyến nghị.

  • Đối chiếu giữa nhiều tổ chức tài chính: Corda sinh ra cho nhóm việc này, nơi hai hoặc vài bên cần cùng một bản ghi hợp đồng nhưng không muốn công khai cho người ngoài.
  • Mạng doanh nghiệp có phép: Hyperledger Fabric cho phép chỉ những tổ chức được cấp danh tính mới tham gia, và chia dữ liệu theo kênh. Bạn đọc thêm ở bài Hyperledger Fabric.
  • Dữ liệu cảm biến IoT: các dự án DAG như IOTA hướng tới việc ghi nhiều giao dịch nhỏ với phí thấp.
  • Tiền mã hoá công khai: Bitcoin dùng DLT dạng chuỗi khối để không cần ngân hàng làm trung gian giữ sổ.

Ví dụ minh hoạ: một liên minh ba công ty logistics và một hãng bảo hiểm cùng cần xem trạng thái lô hàng. Nếu mỗi bên giữ một bảng tính riêng, cứ đến kỳ đối soát lại có lệch số. Nếu cả bốn bên cùng chạy nút của một sổ cái có phép và cùng ký xác nhận từng mốc giao nhận, bản ghi chung sẽ là cơ sở để đối soát. Với bài toán này, nhà phát hành nên cân nhắc cả cách truy xuất nguồn gốc bằng blockchain và giới hạn của nó, nhất là việc dữ liệu đầu vào vẫn do con người nhập.

DLT khác gì cơ sở dữ liệu và khác gì blockchain?

Hai so sánh này hay bị nhầm. Bảng dưới tóm gọn.

Tiêu chí Cơ sở dữ liệu tập trung Cơ sở dữ liệu phân cụm DLT
Ai giữ quyền ghi Một tổ chức Một tổ chức Nhiều bên theo luật chung
Dữ liệu nằm ở đâu Một máy chủ chính Nhiều máy, một chủ Nhiều máy, nhiều chủ
Sửa hoặc xoá bản ghi cũ Quản trị viên làm được Quản trị viên làm được Rất khó, cần đồng thuận
Cần tin ai Chủ cơ sở dữ liệu Chủ cơ sở dữ liệu Luật mạng và đa số nút
Tốc độ và chi phí Nhanh, rẻ Nhanh, vừa Chậm hơn, tốn tài nguyên hơn

Về DLT và blockchain: mọi blockchain là DLT, nhưng không phải DLT nào cũng là blockchain. Phép so sánh chi tiết giữa blockchain và cơ sở dữ liệu nằm ở bài blockchain khác database thế nào. Còn nếu bạn cần một định nghĩa nền về chuỗi khối, hãy đọc bài blockchain là gì.

Ưu điểm và hạn chế của DLT

Ưu điểm

  • Không có điểm lỗi duy nhất: một nút hỏng thì các nút khác vẫn giữ dữ liệu.
  • Khó sửa lén: muốn đổi bản ghi cũ phải thuyết phục đa số nút, hoặc chiếm quyền kiểm soát đủ nhiều nút.
  • Một bản ghi chung giữa các bên không tin hoàn toàn nhau, giảm công đối chiếu thủ công.
  • Có dấu vết kiểm toán: mỗi bản ghi có chữ ký và thứ tự rõ ràng.

Hạn chế

  • Đồng bộ tốn kém: mỗi nút phải kiểm tra và lưu, nên thông lượng thấp hơn cơ sở dữ liệu thông thường.
  • Dữ liệu sai vẫn là dữ liệu sai: sổ cái chỉ bảo đảm bản ghi không bị sửa sau khi vào sổ, không bảo đảm thông tin lúc nhập là đúng. Đây là giới hạn then chốt khi ghi dữ liệu đời thực lên sổ.
  • Khó xoá: điều làm sổ cái đáng tin cũng khiến việc sửa lỗi nhập hoặc xoá dữ liệu cá nhân trở nên phức tạp. Với dữ liệu người dùng, bạn nên giữ thông tin định danh ở hệ thống ngoài sổ cái và chỉ ghi lên sổ phần cần chứng thực chung, như mã tham chiếu hoặc giá trị băm, rồi đánh giá xem phần đó có còn xác định được người hay không.
  • Quản trị: khi nhiều tổ chức cùng chạy nút, nâng cấp phần mềm hay đổi luật mạng cần các bên đồng ý, và quá trình này thường chậm.
  • Các cuộc tấn công vào đồng thuận: nếu một nhóm kiểm soát đủ phần lớn quyền biểu quyết, họ có thể làm sai lệch sổ. Với blockchain công khai, xem bài tấn công 51%.

Khi nào nên và không nên dùng DLT?

Hãy tự hỏi bốn câu theo thứ tự. Nếu bất kỳ câu nào trả lời “không”, cơ sở dữ liệu thường tốt hơn.

  1. Có từ hai tổ chức trở lên cùng ghi dữ liệu vào một bản chung không?
  2. Các bên có lý do thật để không muốn giao quyền sửa cho một bên duy nhất không?
  3. Có bên thứ ba đáng tin để giữ sổ nhưng bạn muốn bỏ họ vì chi phí hoặc rủi ro không?
  4. Dữ liệu đưa lên sổ có nguồn đầu vào đáng tin (thiết bị, chữ ký, chứng từ) không?

Ví dụ minh hoạ về trường hợp không nên: một chuỗi cửa hàng muốn lưu tồn kho giữa kho tổng và các cửa hàng của chính mình. Toàn bộ hệ thống do một công ty sở hữu, nên cơ sở dữ liệu thường kèm nhật ký kiểm toán là đủ. Dùng DLT chỉ thêm độ trễ và chi phí vận hành.

Còn nếu bạn đã chọn DLT, bước kế tiếp là chọn cơ chế đồng thuận phù hợp với số bên tham gia và mức tin cậy. Với mạng gồm một nhóm tổ chức đã biết nhau, hai hướng thường được cân nhắc là PBFT và chứng minh thẩm quyền.

Câu hỏi thường gặp

DLT và blockchain có phải là một không?

Không. DLT là nhóm rộng gồm mọi hệ thống sổ cái do nhiều nút cùng giữ và đồng bộ. Blockchain là nhóm con, dùng cấu trúc khối nối bằng mã băm. IOTA Tangle (DAG), Hedera hashgraph và R3 Corda là ví dụ DLT không dùng chuỗi khối.

Sổ cái phân tán có thật sự không thể sửa?

Nó khó sửa, không phải tuyệt đối không sửa được. Muốn đổi một bản ghi cũ, bạn phải có đủ quyền biểu quyết trong mạng hoặc cả mạng phải đồng ý thay đổi luật. Và lỗi nhập sai từ đầu vẫn nằm lại trong sổ.

Mọi DLT đều công khai cho ai cũng đọc được à?

Không. Sổ cái có thể công khai hoặc riêng tư. Với loại có phép, chỉ các bên được cấp danh tính mới tham gia. Corda còn đi xa hơn: chỉ các nút liên quan mới nhận dữ kiện của một giao dịch.

DLT có cần tiền mã hoá không?

Không bắt buộc. Mạng công khai như Bitcoin dùng đồng coin để trả công cho người giữ mạng. Mạng doanh nghiệp có phép thường không cần coin vì các bên tham gia là tổ chức đã biết nhau và có hợp đồng ràng buộc.

Doanh nghiệp nhỏ có cần dùng DLT không?

Thường là không, trừ khi bạn thuộc một nhóm nhiều bên cùng cần một bản ghi chung. Nếu bạn muốn tìm hiểu từ nền tảng, bài học blockchain bắt đầu từ đâu gợi ý thứ tự đọc.

Đọc thêm tin tức, phân tích về AI, blockchain và chuyển đổi số trên blog công nghệ VBPO, hoặc các bài khác trong chuyên mục Blockchain cơ bản.